Od mocvarnog mjesta do industrijskog grada

Naziv “Vejle” znaci mocvarno mjesto. Tako je nazvano naselje, koje je nastalo na malom ostrvu usred rijecne oblasti, gdje se Grejs Å (rijeka Grejs) ulijeva u Vejle Å (rijeku Vejle), neposredno prije njenog zavrsetka u fjordu. Vejle se pominje prvi put 1256. godine, a najstarije poznate privilegije trgovackog mjesta izdao je Kralj Valdemar Treci 16. avgusta 1327. godine u Nyborg-u, ali Vejle je, naravno, starije.

Arheoloska iskopavanja, juzno od Kirketorvet-a (Crkvenog Trga), pokazuju, da je ovdje bilo naselje jos oko 1100. godine.

Prvo je naseljena juzna strana ostrva, oko Søndergade, kasnije se grad prosirio prema sjeveru. Vejle je bilo sasvim okruzeno vodotocima: dvije grane Grejs Å (rijeke Grejs) sa Omløbså (Omløbs rijekom) zapadno, i Mølleå (Mølle rijekom) istocno. Sønderå (Sønder rijeka) je cinila granicu juzno, a Midtå (Midt rijeka) sjeverno.

Najstarije Vejle i stanovnici

Gradsko stanovnistvo cinili su trgovci i zanatlije. Grupa ribara je koristila rijeke i fjord, a zemljoradnja, koja je postepeno pocinjala da predstavlja vaznu vrstu zaposlenja za stanovnike ovog trgovackog mjesta, u taktu sa prosirenjem grada, mogla je u vecem stepenu opsluziti siru oblast oko grada.

Najstarija postojeca gradjevina u Vejlu je Sct. Nikolai Kirke (Crkva Svetog Nikolaja), iz sredine 1200.-te godine.

Ona lezi istocno od glavne pjesacke zone: Søndergade, Rådhustorvet, Torvegade i Nørregade.

Iskopine u Klostergade ukazuju, u medjuvremenu na to, da je Vejle imalo stariju crkvu, na najvisem gradskom vrhu, prije nego sto su ”Crna braca” izgradila manastir na tom mjestu, u godinama oko 1310-te.

Vejle Mølle (Mlin) je napravljen 1200.-tih, sa jednim, vise od 700 metara dugim, mlinskim kanalom za Mølle rijeku i pripadajucim nasipom prema istoku. Pored toga grad je imao jos jedan kanal – Midt rijeku. Ta dva kanala su jos bila utvrdjenje grada. Naziv ulice, Borgvold, govori nam o Kraljevom Dvorcu, Castrum Wæthel, koji je bio izgradjen, gdje se danas nalazi autobuska stanica.

Tokom 1400.-tih izrastalo je Vejle izvan starih granica, prema sjeveru.

Izgradjene su kuce duz sadasnje Nørregade; Midt rijeka je izgubila svoj znacaj kao utvrdjenje i njena sirina je postepeno smanjena sa 20m na 1-2 metra. U istom periodu srusen je i kraljev dvorac.

Gradski skupovi su odrzavani na Crkvenom trgu, pored Crkve Svetog Nikolaja. Ovdje su kasnije jos lezale gradska skupstina i vijecnica. Prva vijecnica u Vejle-u je izgradjena oko 1460. godine, na cosku sadasnjih Kirkegade i Grønnegade. Izgorjela je 1530. godine. Godinu poslije, kralj je dao manastir u svrhe vijecnice. Od tada su izgradjene jos dvije vijecnice na skoro istom mjestu, kod sadasnjeg Rådhustorv-a.

Malo trgovacko mjesto – kuga i konkurencija

U 1500.-tim i jednim dijelom u 1600.-tim Vejle je dozivjelo razvoj i porast blagostanja. Vejle je ucestvovalo, sa vaznoscu, u povecanom izvozu uskopljenih bikova i trgovalo se sa trgovcima u Flensborg-u, Lubeck-u, itd. Prema sredini 1500.-tih imalo je Vejle oko 1500 stanovnika. 1584. godine kuga je smanjila broj stanovnika grada za jednu trecinu, kao sto su i 1600-te, sa mnogim ratovima, donijele tesko vrijeme za grad. 1654. godine Vejle je umalo izbjeglo da izgubi svoj status kao trgovacko mjesto, u korist Fredericia-e.

Konkurencija susjednih trgovackih mjesta je bila velika i Vejle se lose snalazilo. Tek krajem 1700-tih poceo je ponovni razvoj. Vejle je bilo, jos uvijek 1800-tih, malo i beznacajno trgovacko mjesto, sa obiljezjem zemljoradnje. Od prvog popisa stanovnistva, 1769. godine, do 1801. godine, broj stanovnika grada je porastao sa 967 na oko 1300 stanovnika.

Luka, zeljeznica i razvoj

1827. godine svecano je pustena u rad sasvim nova luka, istocno od grada. Tim je bila uspostavljena vazna pretpostavka za nastavak razvoja privrednog zivota u Vejle-u. 1868. godine grad je dobio zeljeznicku vezu sa ostalim svijetom, tako da je Vejle postalo stanica na julandskoj zeljeznickoj pruzi. Osnivanjem dvije privatne pruge, Vejle – Give, 1894. godine i Vejle – Vandel, 1897. godine, otvorena je veza prema zapadnom podrucju. U istom periodu Vejle je dobilo jos niz drugih servisnih institucija, kao toplane na gas, vodosnabdijevanje i telefon.

Od trgovackog do industrijskog grada

1850. godine Vejle je imalo oko 3.300 stanovnika; ali se grad sirio u zadnjem dijelu stoljeca tako snazno, da je krajem stoljeca imalo oko 14.600 stanovnika. To sto se Vejle moglo uveliko dodatno razvijati, duguje se tome, da je uspjelo gradu, da se za nekoliko godina, razvije od trgovackog i zanatlijskog do izrazitog industrijskog grada.

Dugo vremena u 1800-tim je vodena snaga bila vazan izvor energije za pokretanje masina. Zato se raniji industrijski razvoj desio van grada, pored rijeka: Grejs i Vejle. Cak je, sredinom stoljeca, lezalo veliko fabricko postrojenje van grada, izmedju ostalog: Haraldskær Isenkram (posudje i kucne potrepstine) i Kobberfabrik (Fabrika bakra) sa 15 zaposlenih, Lerbæk Teglværk (Ciglana) i Tirsbæk Teglværk sa 9, odnosno 20 radnika. Grejs Klædefabrik (Fabrika odjece), sa 150 zaposlenih, odvojila se od svih ostalih. U samom Vejle-u nalazilo se samo 10 preduzeca, koja su zaposljavala vise od 6 radnika.

Od sredine 1800-tih osnovano je mnostvo preduzeca, od kojih je vise izraslo u velika industrijska preduzeca.Vejle je postalo, vise nego druga trgovacka mjesta, obiljezeno teskom industrijom., sa preduzecima poput: P. Jensen & Co. Jernstøberi (Livnica gvozdja) (1862), C.M. Hess Jernstøberi (1876), Vejle Bolte- og Møtrikfabrik (Fabrika zavrtnjeva i matica) (1899), Vejle Bomuldsspinderi (Predionica) (1892), Vejle Bomuldsvarefabrikker (Fabrike pamucne robe) (1896), i Windfeld-Hansens Bomuldsspinderier (1904).

To su bile osnove za dvije industrijske grane, koje su u tome stoljecu trebale dominirati privrednim zivotom u Vejle-u. Kasnije su te industrijske grane morale prepustiti vodece mjesto prehrambenoj industriji sa Tulip-om i Dandy-em, kao vodecim preduzecima. U zadnjim desetljecima se nametnula, narocito, nova informacijska i komunikacijska industrija. Ova grana privrednog zivota u Vejle-u je znak prepoznavanja siroke lepeze manjih i srednjih preduzeca.

Stambena naselja

Potreba za stanovima, u pocetku je rjesavana gradnjom u jos nepopunjenim ulicama, koristenjem dvorista i izgradnjom novih spratova na postojecim stambenim zgradama.

1890.-tih poceo je novi radnicki kvart da dobija formu u Vestbyen-u (zapadnom dijelu grada). Juzno od grada, u Mølholm-u gradili su vodeci privrednici svoje vile.

Novi kvartovi kuca podignuti su, 1970-80.-tih, i sjeverno, i juzno od grada. Rast je proizveo, naravno, jak saobracaj u gradskoj jezgri. Da se smanji saobracajna guzva, vremenom su ustanovljene nove ulice, u koritu rijeke Mølle su postavljene cijevi, 1930.-tih i najposlije je otvoren Vejle Fjord Broen (most), 1980. godine.

Socijaldemokratski grad

Politicka ideologija Vejle-a je, od pocetka vijeka do 1994. godine, bila sindikatska i socijaldemokratska. Socijaldemokrata Chr. Jacobsen postao je prvi, u narodu izabrani, gradonacelnik Vejle-a, 1919. godine, nakon koga su jos cetvorica gradonacelnika bila iz reda Socijaldemokrata.

Medju njima je najistaknutiji bio gradonacelnik Willy Sørensen. On je bio gradonacelnik od 1946. godine do njegove smrti, 1978. godine. Socijaldemokratski monopol na mjesto gradonacelnika prekinut je 1994. godine, kada je politicka saradnja izmedju partija: Venstre (Ljevica), Konservative, Radikale i Socialistisk Folkeparti (Socijalisticka Narodna Partija), dala mjesto gradonacelnika Flemming-u Christensen-u, iz Socijalisticke Narodne Partije.